داغ کردن غیرعادی و لرزش موتور جرثقیل سقفی از جدیترین هشدارهایی است که هر اپراتور و سرپرست کارگاهی در صنایع فولاد، خودروسازی، سنگبری و خطوط تولید با آن روبهرو میشود. جرثقیلهای صنعتی قلب تپنده جابجایی بار در سالنهای تولیدی هستند؛ بروز لرزش نامتعارف یا داغ شدن بیش از حد پوسته موتور بالابر (Hoist) و راهبرهای طولی و عرضی (Crab / Trolley)، در صورت بیتوجهی، ظرف چند ساعت میتواند سیمپیچ الکتروموتور را بسوزاند، ترمزها را شیشهای و ناکارآمد کند و خط تولید را با توقفی پرهزینه روبرو سازد.
در این مقاله تخصصی از گروه مهندسی جرثقیل سقفی قلیزاده، علتهای اصلی افزایش حرارت و لرزش شدید موتورهای جرثقیل سقفی را از سه جنبه مکانیکی، الکتریکی و بهرهبرداری کالبدشکافی کرده و یک چکلیست کاربردی برای عیبیابی سریع و رفع این نقصها ارائه میدهیم.
دمای استاندارد کاری موتور جرثقیل سقفی چقدر است؟
پیش از بررسی علل خرابی، باید بدانیم چه دمایی «داغ کردن خطرناک» محسوب میشود. موتورهای جرثقیل سقفی عموماً با کلاس عایقی F (تا ۱۵۵ درجه سانتیگراد) یا کلاس H (تا ۱۸۰ درجه سانتیگراد) طراحی میشوند. با این حال، دمای سطح بدنه خارجی موتور در حالت نرمال نباید از ۷۰ الی ۸۵ درجه سانتیگراد فراتر رود. اگر لمس بدنه حتی با دستکش نسوز آزاردهنده باشد، بوی سوختگی لاک سیمپیچ به مشام برسد، یا سیستم بیمتال و رله حرارتی اینورتر مکرراً مدار را قطع کند، با پدیده داغ کردن غیرمجاز (Overheating) مواجه هستید.
۴ دلیل اصلی مکانیکی داغ کردن موتور جرثقیل سقفی
در بیش از ۶۵ درصد موارد داغ کردن موتور جرثقیل سقفی ، موتور هیچ عیب الکتریکی ندارد و داغ شدن آن ناشی از مقاومتی است که بخشهای مکانیکی به شفت موتور تحمیل میکنند:
۱. درگیر ماندن یا رگلاژ نبودن سیستم ترمز مگنتی
شایعترین دلیل داغ شدن موتور بالابری، آزاد نشدن کامل مگنت یا لنت ترمز در زمان استارت است. اگر فاصله هوایی (Air Gap) تنظیم نباشد، فنر ترمز بیش از حد سفت شده باشد یا بوبین مگنت نیمسوز شده باشد، موتور ناچار است در تمام طول حرکت بر اصطکاک شدید لنتها غلبه کند. این سایش علاوه بر تولید حرارت جهنمی، باعث سوختن زودهنگام لنتها میشود.
برای بررسی انواع لنتها و فرمولاسیون استاندارد آنها میتوانید راهنمای تخصصی ما درباره لنت ترمز جرثقیل سقفی و همچنین نکات مهم پیرامون اطلاعات فنی لنت و کالیپر را مطالعه فرمایید.
۲. فرسودگی بلبرینگها و خرابی نشیمنگاه پوسته بلبرینگ
خرابی ساچمهها، خشک شدن گریس نسوز، نفوذ گردوغبار ساینده و سایش لایه داخلی کاسه نمد باعث بالا رفتن مقاومت چرخشی شفت میشود. علاوه بر این، لقی محور در پوسته بلبرینگ جرثقیل سبب نامتعادل شدن فاصله روتور و استاتور شده و حرارت موضعی بسیار شدیدی در سر و ته موتور ایجاد میکند که بهسرعت به سیمپیچی نفوذ خواهد کرد.
۳. خرابی، فرسودگی رابرها و عدم هممحوری کوپلینگها
کوپلینگ رابط انتقال قدرت میان شفت موتور و گیربکس است. چنانچه قطعات پلاستیکی (رابر)، دندهها یا خارهای کوپلینگ دچار شکستگی شوند، یا شفت موتور با گیربکس در یک راستا نباشد (Misalignment)، تنش خمشی شدیدی به شفت تحمیل شده و بار وارده بر یاتاقانها چندین برابر خواهد شد. بررسی سلامت انواع کوپلینگ صنعتی جرثقیل و بهویژه قطعات حساسی نظیر کوپلینگ دماگ (Demag) در بازرسیهای ماهانه مانع از رسیدن این آسیب به موتور خواهد شد.
۴. گریپاژ یا روغن نامناسب در جعبهدنده (گیربکس)
کاهش سطح روغن واسکازین، فاسد شدن روغن گیربکس یا شکستگی یکی از چرخدندهها بار مقاوم شدیدی را روی الکتروموتور میاندازد و آمپراژ موتور را بالا میبرد.
دلایل الکتریکی داغ کردن موتور جرثقیل
- افت ولتاژ خط برقرسانی: خطوط شینباز یا کابلهای سیریل اگر دچار خوردگی، فرسودگی جاروبک (زغال) یا قطعی مقطعی فاز باشند، ولتاژ ترمینال موتور افت میکند. با افت ولتاژ، طبق قوانین مدارهای القایی، برای تأمین گشتاور ثابت، آمپر مصرفی موتور شدیداً بالا رفته و حرارت به توان دو افزایش مییابد.
- دوفاز شدن الکتروموتور: سوختن یکی از تیغههای کنتاکتور یا فیوزهای خط باعث چرخش ناقص یا زوزه شدید موتور با جریان مخرب میشود.
- خرابی فن خنککننده: شکستن پرههای پروانه انتهای موتور یا گرفتگی کانالهای تهویه با گردوغبار صنعتی مانع از تبادل حرارتی با هوا میشود.
علتهای اصلی لرزش شدید در جرثقیل سقفی چیست؟
لرزش معمولاً به دو شکل ظاهر میشود: لرزش در حالت درجا و بالابری بار، یا لرزش در حین حرکت کالسکه روی پل یا کلگی راهبر روی ریلهای سالن. ریشههای اصلی این لرزش عبارتند از:
۱. عدم تقارن و تراز نبودن کالسکه یا ترولی
در جرثقیلهای صنعتی، اگر چرخهای کالسکه یا ریلهای حرکت عرضی دارای اعوجاج باشند، مجموعه بار به لرزش میافتد. برای اطلاعات بیشتر در خصوص ساختار حرکتی این بخش، مطالعه مقاله راهنمای ترولی و کالسکه جرثقیل سقفی توصیه میشود.
۲. بالانس نبودن درام و شفت موتور
هرگونه تابیدگی در شفت خروجی روتور یا لنگ زدن درام جمعکننده سیمبکسل، ارتعاشات با بسامد بالا تولید میکند که لرزش آن در کابین یا هنگام کار با کلید فرمان بهراحتی حس میشود.
۳. لق بودن پیچهای پایه موتور (Loose Foundation)
تکانهای ضربهای ناشی از استارت-استپهای ناگهانی اپراتور باعث شل شدن پیچهای مهاربندی استراکچر موتور روی شاسی کالسکه میشود. این مسئله بهتنهایی میتواند ارتعاش کل پل جرثقیل را به همراه داشته باشد.
۴. نقص در عملکرد درایو یا اینورتر (VFD)
تنظیم نبودن پارامترهای شتابگیری (Acceleration Time) و ترمزگیری (Deceleration Time) یا نوسان فرکانس درایو به لرزش و پرش ضربهای موتور منجر خواهد شد.
مقایسه علائم، علت احتمالی و اقدام رفع عیب
جدول زیر چکیدهای از مهمترین علائم داغ کردن و لرزش به همراه شیوه اقدام فوری را نشان میدهد:
| نشانه و علامت خرابی | علت احتمالی | اقدام فوری و پیشنهادی |
|---|---|---|
| داغ شدن موتور زیر بار + بوی سوختگی | گیرپاژ ترمز یا سایش شدید لنت | تنظیم فاصله هوایی ترمز و بررسی ضخامت لنت |
| لرزش شدید در دورهای بالا | خوردگی رابرهای کوپلینگ یا عدم بالانس شفت | تعویض رابرها و همراستاسازی با ساعت اندیکاتور |
| صدای زوزه تیز + داغ شدن بلبرینگ سر موتور | خشکی گریس یا شکستگی ساچمه و نشیمنگاه | بررسی پوسته بلبرینگ و گریسکاری با گریس نسوز |
| داغ شدن موتور حتی در حالت کارکرد بیبار | افت ولتاژ خط یا خرابی سیمپیچ | سنجش ولتاژ هر سه فاز زیر بار و تست عایقی با مِگر |
چکلیست گامبهگام عیبیابی برای تکنسینهای فنی
- بررسی بارهای جابجاشده: بررسی کنید آیا تناژ بار مطابق کلاس کاری جرثقیل است؟ برای کارگاههایی با سقف محدود یا تناژ خاص، ساختار جرثقیل سقفی تک پل محدودیتهای وزنی متفاوتی نسبت به تیپ جفتپل دارد.
- تست چرخش دستی شفت در حالت بیبرق: ترمز را با اهرم دستی خلاص کرده و شفت را بچرخانید؛ شفت باید نرم، بدون صدای سایش و لقی بچرخد.
- بررسی دمای پوسته با ترمومتر لیزری: دمای کاسه بلبرینگ جلو، عقب، بدنه میانی و کاور ترمز را ثبت کنید تا موضع منبع گرما مشخص شود.
- بازرسی چشمی قطعات یدکی: سلامت اتصالات، خارها و فنرها را طبق دستورالعملهای رسمی نگهداری قطعات یدکی جرثقیل سقفی تطبیق دهید.
- آمپرگیری دقیق در سه فاز: در حین بالابری بار مجاز، آمپر مصرفی را با جریان نامی مندرج روی پلاک موتور تطبیق دهید. برندهایی همچون موتور جرثقیل آبوس (ABUS)، دماگ یا اشتال محدودههای جریان بسیار دقیقی در کاتالوگ دارند که هرگونه اختلاف بالای ۵ درصد نشانه نقص فنی است.
راهکارهای پیشگیرانه جهت افزایش عمر مفید موتور
تعویض بهموقع تجهیزات فرسوده همیشه ارزانتر از سوزاندن الکتروموتور و سفارش مجدد آن تمام میشود. برای آگاهی از متغیرهای تأثیرگذار بر هزینهها، میتوانید گزارش ما در زمینه عوامل مؤثر بر قیمت موتور جرثقیل سقفی را مطالعه کنید. جهت جلوگیری از بروز حوادث و توقف دستگاه:
- برنامه گریسکاری یاتاقانها و بازرسی ترمز را بر اساس استاندارد ساعات کارکرد (FEM / ISO) ماهانه تنظیم کنید.
- اپراتورها را آموزش دهید تا از تکنیک اشتباه «اینچینگ» (پالس دادنهای پشت سر هم به کلید فرمان جهت تنظیم میلیمتری بار) خودداری کنند؛ زیرا هر استارت ۵ تا ۷ برابر جریان نامی گرما به است جریان بسیار دقیقی در کاتالوگ دارند که هرگونه اختلاف بالای ۵ درصد نشانه نقص فنی است.
راهکارهای پیشگیرانه جهت افزایش عمر مفید موتور
تعویض بهموقع تجهیزات فرسوده همیشه ارزانتر از سوزاندن الکتروموتور و سفارش مجدد آن تمام میشود. برای آگاهی از متغیرهای تأثیرگذار بر هزینهها، میتوانید گزارش ما در زمینه عوامل مؤثر بر قیمت موتور جرثقیل سقفی را مطالعه کنید. جهت جلوگیری از بروز حوادث و توقف دستگاه:
- برنامه گریسکاری یاتاقانها و بازرسی ترمز را بر اساس استاندارد ساعات کارکرد (FEM / ISO) ماهانه تنظیم کنید.
- اپراتورها را آموزش دهید تا از تکنیک اشتباه «اینچینگ» (پالس دادنهای پشت سر هم به کلید فرمان جهت تنظیم میلیمتری بار) خودداری کنند؛ زیرا هر استارت ۵ تا ۷ برابر جریان نامی گرما به استاتور تزریق میکند.
- از قطعات یدکی اورجینال متناسب با گشتاور و توان دستگاه استفاده کنید.
